Warning: Parameter 1 to plgContentAlphacontent::onAfterDisplayTitle() expected to be a reference, value given in /home/jroxemaa/public_html/eastmedicine.net/libraries/joomla/event/event.php on line 67

PostHeaderIcon Şifalı bitkilerle tedavi yöntemi

  Şifalı bitkilerle tedavi yöntemi

Geleneksel Çin Farmakolojisi

Geleneksel Çin Farmakolojisinin uluslararası yöntem olarak kabul edilen adı şudur: 

  •  中药 - Yao Zhong 
     Geleneksel Çin Farmakolojisi 
  •  Chinese herbal medicine   

Çin geleneklerine göre, akupunkturdan sonra (Zhen Jiu)  ikinci etki gücüne sahip olan tedavi yöntemi geleneksel Çin fito tedavisidir (şifalı otlar tedavisi). Çin halk farmakolojisinin kökleri eski zamanlara dayanmaktadır. Sheng Nong (2838—2697 M.Ö.) “Kutsal çiftçi”, Tarım Tanrısı veya “Kutsal “İmparator”, tedavi olmaları için insanlara şifalı otları kullanmayı öğretmiştir. “Mukaddes İmparatorun Şifalı Otlarını Öğretme Kanunu” isimli kitabının yazarının o olduğu sanılmaktadır. Bu kitapta 365 ilaç tarifi mevcuttur. Bunlardan 252 ilaç bitkisel, 67 ilaç hayvansal ve 46 ilaç da mineral kökenlidir. İlaçlar, insan vücudunu besleme, ömrünü uzatma ve patojen Qi’yi bertaraf etme özelliklerine göre, yüksek, orta ve alçak olmak üzere üç gruba ayrılırlar. İlaçların her birinin tanımlaması yapılırken şifalı bitkilerin tadı, özelliği, karakteri, nerede yetiştikleri ve işleme şekli açıklanmıştır. Çin farmakolojisinin daha sonraki gelişmesinde bu kitabın çok büyük etkisi olmuştur.Tıp problemleri ile ilgili ikinci öneme sahip olan eser, “Huang Di Nei Jing” isimli kitaptır. Bu kitap efsanevi Sarı İmparator- Huang Di dönemine aittir (yeniçağdan önce 2674–2574 yılları). Bu yazı çerçevesinde geleneksel Çin tıbbının temelleri ayrıntılı olarak açıklanmış olup ilaçlar hakkında bilgi verilmiştir. Örnek olarak 12 reçete sunulmuş ve 20 ilacın tarifi verilmiştir.Çin farmakolojisinin tarihi zengin ve bir o kadar da ilginçtir. Ancak yapılacak hastalık tedavisinin ilaçların özellikleri ve sınıfı dikkate alınarak teşhisi ve geleneksel Çin tıp teorisine dayanarak şifalı otlar kullanmak suretiyle gerçekleşebildiğini belirtmemiz gerekiyor. Her bir durum için birkaç ilaç içeren ayrı reçete hazırlanır. Ancak bu hazırlanış özel bilgilere sahip olunmasını gerektirir. Geleneksel Çin tıbbında belirtilen ilaçlar yardımı ile tedaviyi uygulayacak hekimin, başarılı bir tedavi uygulamasını gerçekleştirebilmesi için aşağıda sayılan özelliklere sahip olması gerekir:

  • Eğitimli olmak, geleneksel Çin tıbbı,  teşhis teorisi ve uygulaması alanında derin bilgilere sahip olmak;
  • İlaçların özelliklerini ve fonksiyonlarını, ilaç karışımlarının hazırlanma şekillerini, reçete yazma prensiplerini veya Çin farmakolojisi ile ilgili bilgiler kompleksini çok iyi bilmek.

Çin farmakolojisinin temelinde doğa felsefesi bilimleri (natürel felsefe)  “U Sin”, “Yang Yin” ve “Qi enerjisi” teorileri yatmaktadır.

“U Sin” teorisi, Çin doğa felsefesine göre, beş elementin karşılıklı etkisini ve insan vücudunun iç organlarının arasında mevcut olan karşılıklı ilişkileri izah eder.

“Yang Yin” teorisi, Çin doğa felsefesinde yer alan iki temel felsefe tanımlamasını ve bunların insan vücudundaki fonksiyonlarını açıklar.

“Qi enerjisi” teorisi ise, “Qi enerjisi” teorisinin içindeki iki temel felsefe tanımlamasının fonksiyonlarını, Çin doğa felsefesine göre insan hayatının temelini teşkil eden olayların niteliğini açıklar.Hastalıkların teşhisi, Çin doğa felsefesinin ideolojisi çerçevesinde varılan sonuçlara dayanarak konur ve gerekli olduğu zaman, tedavi sürecine geleneksel Çin tıbbında belirtilen ilaçlar dâhil edilir. Geleneksel Çin farmakolojisinde ilaç olarak çeşitli kaynaklar kullanılmaktadır.

Bunların hepsi genel olarak üç gruba bölünebilirler:

1.Bitkisel kökenli ilaçlar. Bunlara Çin bitki dünyasına (florasına) ait olan çeşitli bitkiler dâhildir. Ağaçların ve çalıların kabukları, kökleri, yaprakları ve ince dalları kullanılır. Otların ise kökleri, toprak üstü kısımları ve çiçekleri alınır. Yosunlar, mantarlar, küfler v.b. de kullanılır.

2.Hayvansal kökenli ilaçlar. Bunlar hayvanların gövdelerinin çeşitli kısımlarını içerirler: kemikleri, derileri, iç organları, boynuzları, dişleri gibi. Bununla birlikte hayvan dışkıları, böbrek ve safra kesesi taşları, iç organ ürünleri ve zehirler de kullanılır. Ayrıca çeşitli böcekler ve solucanlardan da istifade edilir.

3.Mineral kökenli ilaçlara ise tuzlar, çeşitli metaller, talk pudrası, kil, mıknatıs, kükürt, güherçile, kehlibar v.b. dahildir.

Geleneksel Çin farmakolojisinde ilaç özelliklerinin sınıflandırılması, Çin natürel felsefesine uygun olarak yapılır. Her bir ilaç, aşağıdaki durumlara göre karakterize edilir:Yin veya Yang: Bu durumda ilaçlar, Çin doğa felsefesi teorilerine göre Yin veya Yang özellikleri ile ilgisine dayanarak karakterize edilirler. Örneğin Yin ağacı, Yang ağacı, Yin ateşi, veya Yang ateşi. Diğer yandan her bir ilaç Yang ve Yin özelliklerine sahiptir.

Beş element: Tüm ilaçlar, “U sin” teorisi çerçevesindeki elementlerinin içerdikleri elementlerin niteliklerine benzeyen özelliklerine göre sınıflandırılırlar:

  1.      Ağaç (karaciğer ve safra kesesi);          
  2.   Ateş (kalp, ince bağırsak, perikard, üç ısıtıcı);         
  3.     Toprak (dalak ve mide);          
  4.    Меtal (akciğerler ve kalın bağırsak);
  5.    Su (böbrekler ve idrar kesesi).   

       Tad. “U Sin” teorisine göre her bir elementin kendisine özgü olan bir tadı vardır ki bu tad onun tedavi özelliklerini belirler. ‘’Element’’ ve ilaç aşağıda belirtilen elemente ait olabilir:

Ekşi –  ağaç elementine aittir.

Acımsı –  ateş elementine aittir.

Tatlı –  toprak elementine aittir.

Keskin, acı–  metal elementine aittir.

Tuzlu –  su elementine aittir.  

Koku. Bu durumda yine ilaç özelliklerinin belirlenmesi için “U Sin” teorisi kullanılır. Her bir elementin belirli bir kokusu vardır:

  1. Ekşi  koku – ağaç elementine aittir.
  2. Yanık kokusu – ateş elementine aittir.
  3. Aromatik (hoş) koku – toprak elementine aittir.
  4. Taze insan cildi kokusu – metal elementine aittir.
  5. Çürük kokusu – su elementine aittir.

Geleneksel Çin farmakoloji kinetiği, ilaçların organizmaya alınması (girmesi), dağılması ve metabolizması yollarını öğretiyor ve bunu yaparken de üç bilime dayanıyor:

İlaçların beş tadı bilimi – U Wei.

1.Keskin tad (sşin) – Vücuttaki tüm ‘’deliklerin’’  açılması için kullanılır ve kanın, Qi enerjisinin Yang v.b. hareketini temin eder. Dış hastalıkların tedavisinde ve kanın içinde Qi enerjisinin durmasının sağlanmasında kullanılır.

2.Tatlı tad (kan) – Vücuttaki herhangi  bir boşluğa (Qi enerjisi, Yang ve kan boşluğu)   ilave etmek (“bu”) için her bir ‘’boşluk’’ ve soğuk algınlığı ağrılarında kullanılır.   

3.Ekşi tad (suan) – Terleme, idrar, gözyaşı ve sperm atma durumunun azaltılması için yardımcı olur. Sürekli olarak terleme, kronik öksürük, sinir bozukluğu, spermakori,  enurez, aybaşı döneminde büyük miktarda kan akması ve beyaz akıntılar durumlarının tedavisinde etkin bir şekilde kullanılır.

4.Acı tad (ku) – Yüksek hararet, ateş ve ıslaklık (se) durumlarını bertaraf etmek için kullanılır. Örneğin insan organizmasındaki yüksek harareti düşürmek, kabızlığı gidermek, karaciğer ateşini düşürmek, tıkanıklık, kusma, mide bulantısı durumlarını gidermek için etkin bir şekilde kullanılır.

5.Tuzlu tad (şian) – Diğer gereksiz olan maddeleri yumuşatmak için kullanılır. Örneğin balgam, kan, dışkı v.b.

Se Çi – İlaçlarının dört özelliği ile igili bilim

1.Serin ilaçlar (han) - Bunlar ateşin ve panzehirin dışarı atılması için kullanılırlar.

2.Çok sıcak ilaçlar (jо). Bunlar  “soğukluğun” tamamen dışarı atılması için kullanılırlar.

3. Sıcak ilaçlar (ven) - Yang (bu Yang) ve Qi (bu Qi) ilave etmek için kullanılırlar. Yang ve Qi’nin tamamen kaybolduğu hallerde kullanılırlar.

4.Serin ilaçlar (lyan) - Vücudun ‘’Yin sendromu yetmezliğinde’’ kullanırlar.

İlaç etkileri sürecinde dört yol bilimiŞifalı otlar etki mekanizmasına göre dört farklı yola ayrılırlar:

Kaldıran (şen) - Sendromun aşağıya doğru veya etrafa yönelik olması – İdrar kaçırma, spermatorrhoea, anüs prolapsus,  rahmi prolapsus, dispepsi durumlarında etkin bir şekilde kullanılır.

Gevşeten (djyan) - Kusma, kekeleme, kolay yorulma v.b. durumlarında etkin bir şekilde kullanılır, bununla birlikte yukarıya doğru gider ve onun “deliklerden” çıktığını görebiliriz.

Yüzeye çıkaranlar (fu) - Bir şeyin içeri girmesi ve onun dışarı çıkarılması gerektiği durumlarda etkin bir şekilde kullanılır – örneğin: terlemeksizin yüksek hararetin, iç ateşin, rubeola esnasında uçuklama gibi.

Derinliğine sıkıştıranlar (çhen) - Her şeyi dışarı çıkarmak (bol terleme, gözyaşı akma), bertaraf etmek gerekli olduğunda etkin bir şekilde kullanılır.

Geleneksel Çin farmakolojisinde reçete hazırlama kuralları. 

Reçeteyi hazırlayanın, çeşitli ilaçları seçmesi ve doğru bir şekilde hazırlayabilmesi için, çeşitli hastalıkların inceliklerini çok iyi bilmesi gereklidir. İçeriklerinde bir veya iki etkin kısım ihtiva etmeleri durumunda ilaçlar basit olabilirler. Karmaşık reçetelere 20 ve daha fazla madde veya bitki girebilir. İçeriklerinde ilaçların sırası tespit edilmiş olan reçeteler de mevcuttur. Böyle durumlarda tedavi eden hekim hastayı muayene ederken ve durumunun tahlilini yaparken, kendi görüşüne göre ilacın reçetesine belirli miktarda bitkileri ilave eder veya içeriğinden çıkarır veyahut da daha karmaşık bir durumda hasta için özel bir reçete düzenler. Geleneksel Çin tıbbı yöntemleri ile tedavide reçete hazırlama sürecinde temel olarak şu kurallar kullanılır:Hiyerarşi (aşama sırası) kuralı – Bu durumda ilaçların içerikleri dört kısma bölünürler. Her bir kısım belirli bir fonksiyon icra eder. Karışık ilaç reçetelerini hazırlamak için temel kural şudur:

Çjun yao – “hükümdar”– Temel tedavi etkisini verir.

Çen yao – ‘’bakan’’ –  O hastalığın oluşumunun sebebi ile mücadele eden hükümdara yardımcı olur.

Tsuo-yao – “yaver” – Hastalığa refakat eden semptomlar ile mücadele eder.

Şi yao – “dağıtıcılar” – Komponenti, tam olarak gerekli olan meridyene ve organa götürür.

Bu se kuralı  - Bu kurala göre seçilen ilaçlar insan organizmasına yararlı maddeleri veya Qi enerjisi ilave ederler ve bu kural “Bu” olarak adlandırılır. Organizmadan kötü maddeleri veya zararlı Qi’yi toplayan ilaçlar ise “Se” olarak adlandırılırlar.Meridyene veya organa yaklaşım şekli için kural:  Bu kural, belirli meridyene veya organa azami seviyede etki gösterecek olan ilacı seçme kuralıdır. Örneğin yüksek hararet sendromu akciğerlerde, karaciğerde ve midede oluşur ancak bunun yok edilmesi için çeşitli ilaçların kullanılması gerekir. Örneğin  akciğerlerde meydana gelen yüksek hararetin yok edilmesi için dut ağacı kabukları, midede meydana gelen yüksek hararetin yok edilmesi için alçı, karaciğerde meydana gelen yüksek harareti yok etmek için ise centiyane şifalı otu kullanılır.

Reçete hazırlamak için ek kurallar.Bu kurallar, hastaları tedavi etme sırasında belirlenmiş olan görevleri dikkate alarak çeşitli basit ve karmaşık reçeteleri hazırlama imkânı sağlarlar:

Tan Şin kuralı – Bu kural sadece bir şifalı ot ihtiva eden ve son derece basit örneğin sadece “dismenori” belirtileri mevcut olan durumlar ile ilgili reçete hazırlanması sırasında kullanılır. Sadece bir şifalı yaban (ova) otu kullanmak suretiyle yapılan tedavi en iyi şekilde gerçekleşir.

Şyan Şyü kuralı – Bu kuralda, etki mekanizmaları birbirine yakın olan iki şifalı ot kullanılır. Örneğin sade efedra ve ardıç çar kökü “rüzgâr” sebebiyle yakalanılan grip ve soğuk algınlığına karşı kullanılır, çünkü bunların her ikisi insan cildindeki hücre deliklerini açarak vücudun aldığı rüzgarın ve soğuğun dışarı çıkması için yardımcı olurlar.

Şyan Şi kuralı – İlaçlardan biri temel etki rolü oynar, diğer ilaç ise yardımcı etkiye sahiptir. Bu kural, temel ilaç için başka bir ilaç tarafından yardım sağlanması gerekli olan durumlarda kullanılır. Yardımcı ilacın mecburen aynı etki mekanizmasına sahip olması gerekmez, o sadece temel ilacın güçlendirilmesine yardımcı olur. Örneğin, şakayık çiçeği ve tatlı kök gibi. Şakayık çiçeği karaciğeri güçlendirme etkisini, tatlı kök ile birlikte verir, ağrıyı azaltır.

Şyan Vey kuralı – Şayet ilaç zehir içerirse, bu ilacın içeriğindeki diğer maddelerin etkisini güçlendirmek için panzehir olarak kullanılır. Örneğin, üçlü “pinneliya” şifalı otu zehir içerir, zencefil ise zehri azaltır ve bunun neticesinde “pineliya” şifalı otunun olumlu etkisi sağlanmış olur.

Şyan Şa kuralı – İlaçlar yardımı ile diğer ilaçların zehirli etkileri tamamen toplanırlar. Örneğin, tatlı kök, çeşitli ilaçların içeriğinde mevcut olan zehrin etkisini pasif duruma getirir ve tamamen bertaraf eder.

Şyan Vu kuralı –Bir ilaç daha güçlü etki mekanizmasına sahip olduğu için reçetenin tamamının içerdiği  diğer bir  ilacın olumsuz ve zararlı etkisini azaltır. Örneğin, “Jen-Şen” kökü, kullanılan turp tohumlarının zararlı etkisini azaltır. 

Şyan Fan kuralı – Organizmaya girme esnasında birleşerek zehre dönen ilaç kısımları kesinlikle kullanılmazlar. Örneğin, tatlı kök sadece sütleğen ile alındıktan sonra organizmayı zehirler. Tatlı kök alınması durumunda, domuz eti kesinlikle yenmemelidir. Nane alınması durumunda, kaplumbağa eti yenmez, şakayık çiçeği alınması esnasında sarımsak kullanılmaz, salviya alınması esnasında sirke kullanılmaz, taze soğan ile birlikte de bal yenmez.

İlaçların hazırlanması ve kullanılması ile ilgili kurallar da mevcuttur, ancak bu konu daha sonraki makalelerde ele alınacaktır.

 

 

                                              Doğu Tıp uzmanı Vladimir Uzun